Trong thị trường vật phẩm, đá là nhóm có nhiều tên gọi lộn xộn nhất. Cùng một viên đá xanh có thể được gọi là ngọc bích, ngọc Myanmar, đá phong thủy mệnh Mộc, hoặc chỉ đơn giản là đá xanh. Có tên đúng, có tên nửa đúng, có tên đặt ra cho dễ bán. Người mua không cần trở thành nhà ngọc học, nhưng cần biết một viên đá có ba lớp tên và lớp nào mới cho biết bản chất của nó.
Ba lớp tên của một viên đá
- Tên khoáng vật: tên khoa học theo thành phần và cấu trúc tinh thể. Ví dụ thạch anh (quartz), corundum, beryl. Đây là lớp tên quyết định độ cứng, tỷ trọng, cách nhận biết.
- Tên biến thể, tên thương mại: cùng một khoáng vật nhưng khác màu thì mang tên khác. Thạch anh màu tím gọi là amethyst (thạch anh tím), màu vàng gọi là citrine, màu hồng là thạch anh hồng. Corundum màu đỏ là ruby, các màu khác là sapphire.
- Tên người bán đặt: những cái tên như đá mệnh Kim, đá chiêu tài, ngọc hoàng gia. Lớp này không cho biết gì về bản chất viên đá.
Quy tắc đơn giản: khi được chào một viên đá, hỏi tên khoáng vật của nó. Người bán đàng hoàng trả lời được ngay. Người chỉ trả lời bằng lớp tên thứ ba thì hoặc không biết, hoặc không muốn bạn biết.
Họ thạch anh: rộng hơn bạn nghĩ
Thạch anh là khoáng vật rất phổ biến, độ cứng 7 trên thang Mohs — đủ cứng để rạch được kính thường. Phần lớn đá dùng làm vật phẩm phổ thông thuộc họ này, chia hai nhóm theo cấu trúc:
Thạch anh tinh thể lớn
Nhìn được tinh thể hoặc trong suốt đến bán trong: thạch anh trắng (pha lê tự nhiên), thạch anh tím, thạch anh vàng, thạch anh hồng, thạch anh khói, thạch anh tóc (có các sợi khoáng vật khác nằm bên trong).
Thạch anh vi tinh (chalcedony)
Tinh thể nhỏ đến mức mắt thường không thấy, đá trông như sáp hoặc như sứ: mã não là chalcedony có vân dải, các loại jasper, onyx. Như vậy mã não và thạch anh tím thật ra cùng một khoáng vật, chỉ khác cấu trúc và màu.
Hiểu điều này giúp bạn bình tĩnh trước những lời giải thích kiểu “mã não hợp mệnh Hoả, thạch anh hợp mệnh Kim”. Về bản chất chúng là một; cách phân loại theo hành chủ yếu dựa vào màu.
Các kiểu xử lý đá bạn sẽ gặp
Xử lý đá không đồng nghĩa với lừa đảo — nhiều kiểu xử lý là thông lệ của ngành. Vấn đề nằm ở chỗ người bán có nói ra hay không, và giá có phản ánh điều đó không.
| Kiểu xử lý | Hay gặp ở | Dấu hiệu gợi ý |
|---|---|---|
| Nung nhiệt | Citrine trên thị trường nhiều viên là thạch anh tím đem nung | Màu vàng cam đậm ở chóp, phần gốc trắng đục; đám tinh thể (geode) vàng rực toàn bộ |
| Nhuộm màu | Mã não xanh lá, xanh dương, hồng chói; đá trắng giả ngọc | Màu tập trung ở vết nứt, lỗ khoan; màu quá đều, quá chói so với đá tự nhiên |
| Tẩm nhựa, tẩm sáp | Ngọc cấp thấp, ngọc lam | Bề mặt bóng như nhựa, gõ nhẹ tiếng đục; để lâu bị vàng |
| Ép bột, tái tạo | Ngọc lam, hổ phách, malachite giá rẻ | Vân lặp lại giống hệt giữa các hạt; nhẹ hơn mong đợi |
| Đá nhân tạo, thuỷ tinh | Đá màu trong suốt rực rỡ, mắt mèo | Bọt khí tròn bên trong, màu quá sạch, giá thấp bất thường |
Một viên đá đã qua xử lý vẫn có thể là món trang trí đẹp. Chỉ cần nó được bán với giá của đá đã xử lý, không phải giá của đá tự nhiên chưa can thiệp.
Ngọc: hai khoáng vật dưới một cái tên
Chữ “ngọc” trong tiếng Việt được dùng rất rộng, đôi khi gọi cả những loại đá chẳng liên quan. Trong ngọc học, cái mà phương Tây gọi là jade gồm hai khoáng vật khác nhau:
- Nephrite (ngọc bích): độ cứng khoảng 6–6,5, cấu trúc sợi đan xen nên rất dai, khó vỡ. Màu thường xanh rêu, xanh lục đậm, có khi trắng mỡ. Bề mặt đánh bóng có ánh như dầu.
- Jadeite (phỉ thuý, ngọc Miến Điện): độ cứng khoảng 6,5–7, tỷ trọng cao hơn nephrite, màu đa dạng — xanh lục tươi, tím nhạt, trắng, vàng. Jadeite cao cấp thường đắt hơn nephrite rất nhiều.
Ngoài hai loại này, nhiều thứ mang tên ngọc trên thị trường thực chất là serpentine, đá cẩm thạch nhuộm, thạch anh xanh (aventurine) hoặc thuỷ tinh. Không phải chúng xấu — serpentine tạc tượng rất đẹp — nhưng giá trị khác hẳn. Với jadeite, giới buôn bán chia thành loại A (chưa xử lý ngoài đánh sáp), B (tẩy axit rồi tẩm nhựa), C (nhuộm màu); món đắt tiền nên có giấy kiểm định ghi rõ loại.
Ba phép thử tại chỗ mà không làm hỏng đá
- Nhìn dưới đèn pin điện thoại. Chiếu xuyên qua viên đá (với đá bán trong). Thuỷ tinh hay có bọt khí tròn, đều; đá tự nhiên có vết nứt nhỏ, tạp chất hình dạng bất kỳ. Đá nhuộm có màu tụ đậm theo đường nứt như mạch máu.
- Đặt lên tay, đợi vài giây. Đá tự nhiên dẫn nhiệt tốt hơn nhựa, cảm giác mát lâu hơn. Nhựa và nhựa pha bột ấm lên nhanh. Phép thử này chỉ loại được nhựa, không phân biệt được đá thật với thuỷ tinh.
- Cân trên tay hoặc cân tiểu ly. So hai viên cùng kích thước: hàng ép bột, nhựa nhẹ hơn rõ rệt. Jadeite cầm nặng tay hơn nephrite và serpentine cùng cỡ.
Những phép thử không nên làm: cạo bằng dao, đốt bằng bật lửa, nhỏ axit. Chúng làm hỏng món đồ, người bán có quyền không cho làm, và kết quả cũng dễ đọc sai.
Khi nào cần giấy kiểm định
Với vòng tay đá phổ thông vài trăm nghìn, giấy kiểm định thường đắt hơn chính món hàng, không cần thiết. Với ngọc jadeite, vòng ngọc nguyên khối, tượng đá giá trị lớn, nên yêu cầu giấy của một phòng kiểm định độc lập, ghi rõ tên khoáng vật và tình trạng xử lý. Giấy do chính cửa hàng in ra không có giá trị đối chứng. Kiểm tra số giấy trên trang tra cứu của nơi cấp nếu họ có.
Vòng tay đá: những chi tiết ngoài viên đá
Phần lớn người mua vật phẩm đá bắt đầu bằng một chiếc vòng tay. Ngoài chuyện đá thật hay giả, chất lượng chiếc vòng nằm ở những chi tiết người bán ít nói tới:
- Cỡ hạt tính bằng milimét: vòng nam phổ biến hạt 10–12 mm, vòng nữ 6–8 mm. Hạt càng to, càng nặng, càng đòi hỏi dây tốt.
- Độ đều của hạt: hạt mài cùng một mẻ thường đồng đều về kích thước và độ tròn. Vòng có hạt to nhỏ lẫn lộn là ghép từ nhiều mẻ.
- Lỗ xỏ: lỗ thẳng, miệng lỗ không sứt. Đá nhuộm thường lộ màu đậm quanh miệng lỗ.
- Dây chun: dây chun co giãn tốt nhất là loại nhiều sợi nhỏ bện; dây một sợi đơn hay giãn và đứt sau vài tháng. Hỏi cửa hàng có thay dây miễn phí không.
- Ni tay: đo chu vi cổ tay bằng thước dây, cộng thêm khoảng 1–2 cm để vòng đeo thoải mái. Vòng quá chật làm dây nhanh giãn.
Bảo quản theo đặc tính của từng loại đá
Đá không “bất tử”. Mỗi loại có điểm yếu riêng mà người đeo nên biết:
| Loại đá | Điểm yếu | Cách giữ |
|---|---|---|
| Thạch anh tím, thạch anh hồng | Phai màu khi phơi nắng gắt lâu ngày | Không phơi nắng để “nạp năng lượng”; cất trong hộp tối |
| Ngọc lam (turquoise) | Xốp, hút dầu, mồ hôi, mỹ phẩm, đổi màu | Tháo khi tắm, khi thoa kem; lau khô sau khi đeo |
| Malachite | Mềm (khoảng 3,5–4 Mohs), sợ axit nhẹ | Tránh va đập, tránh nước chanh, nước tẩy rửa |
| Mã não, thạch anh | Khá bền, chỉ sợ va mạnh | Lau bằng khăn ẩm là đủ |
| Ngọc nephrite, jadeite | Ngọc tẩm nhựa có thể ố vàng theo thời gian | Tránh nhiệt cao, tránh hoá chất |
Quy tắc chung: đá là thứ đeo vào cuối cùng khi trang điểm xong và tháo ra đầu tiên trước khi tắm, ngủ, tập thể thao, rửa bát.
Câu hỏi nên hỏi người bán
- Tên khoáng vật của viên đá này là gì?
- Đá có qua xử lý nung, nhuộm, tẩm không? Nếu có thì loại nào?
- Khối lượng và kích thước chính xác là bao nhiêu?
- Nếu mang đi kiểm định mà kết quả khác lời mô tả thì cửa hàng xử lý ra sao?
Câu cuối cùng là câu quan trọng nhất. Người bán chắc hàng của mình sẽ trả lời rõ, có khi ghi luôn vào hoá đơn. Người lảng tránh câu đó đã cho bạn câu trả lời.
Câu hỏi thường gặp
Mã não có phải là thạch anh không?
Có. Mã não là chalcedony, tức thạch anh vi tinh có vân dải. Nó cùng khoáng vật với thạch anh tím, thạch anh trắng nhưng khác cấu trúc tinh thể và vẻ ngoài.
Citrine trên thị trường có phải đá tự nhiên không?
Nhiều viên citrine là thạch anh tím được nung nhiệt để chuyển sang vàng cam. Citrine màu tự nhiên thường vàng nhạt, đều hơn và hiếm hơn; đám tinh thể vàng rực toàn bộ thường là hàng nung.
Ngọc bích và phỉ thuý khác nhau thế nào?
Ngọc bích (nephrite) và phỉ thuý (jadeite) là hai khoáng vật khác nhau. Jadeite cứng và nặng hơn, màu đa dạng hơn, loại tốt thường có giá cao hơn nephrite nhiều.
Có cách nào tự kiểm tra đá thật tại nhà không?
Có vài phép thử không phá huỷ như soi đèn pin tìm bọt khí, cảm nhận độ mát, so trọng lượng. Chúng giúp loại hàng nhựa, thuỷ tinh rõ rệt, nhưng không thay được kiểm định với món giá trị cao.
Đá đã qua xử lý có nên mua không?
Có thể mua nếu bạn thích vẻ đẹp của nó và giá phản ánh đúng việc đã xử lý. Điều cần tránh là trả giá của đá tự nhiên chưa can thiệp cho một viên đá nhuộm hoặc tẩm.
