Phần lớn vật phẩm trong nhà người Việt không nằm yên một chỗ quanh năm. Chúng đến theo dịp: cành đào, cành mai ngày Tết; bộ mũ áo ông Công ông Táo; chỉ ngũ sắc buộc tay trẻ nhỏ ngày mùng Năm tháng Năm; đèn ông sao dịp Trung thu. Đây là lớp vật phẩm gần với đời sống nhất, cũng là lớp dễ bị biến thành mớ đồ tích tụ nhất nếu nhà không có thói quen cất dọn sau mỗi dịp.
Bài này đi theo vòng một năm âm lịch, nêu đồ vật thường gặp ở mỗi dịp, ý nghĩa phổ biến của nó, và điều thực tế cần làm khi dịp đó qua đi. Phong tục mỗi vùng, mỗi nhà khác nhau, nên hãy coi đây là khung để tham chiếu chứ không phải quy định.
Cuối năm: ông Công ông Táo và việc dọn bàn thờ
Ngày 23 tháng Chạp, nhiều gia đình cúng tiễn ông Công ông Táo. Đồ vật quen thuộc gồm bộ mũ áo bằng giấy (mũ ông Táo, mũ bà Táo) và cá chép sống — miền Bắc hay dùng cá chép thả ra ao hồ, có nơi dùng cá chép giấy.
Đây cũng là thời điểm truyền thống để lau dọn bàn thờ, bao sái lư hương. Việc thực tế đáng làm:
- Thả cá ở chỗ có nước sạch, lưu thông, không thả cả túi ni lông xuống hồ. Nhiều địa phương đã đặt điểm thu gom túi, mũ áo giấy; đốt vàng mã ở nơi quy định.
- Rút chân hương theo nếp nhà, giữ lại vài chân như nhiều gia đình vẫn làm, phần tro và chân hương còn lại gom gọn, không đổ bừa ra lối đi.
- Kiểm kê đồ thờ: đèn điện, nến, chén nước, mâm bồng. Thứ nào sứt mẻ, gỉ sét thì ghi lại để thay trước Tết, đừng đợi sát ngày.
Tết Nguyên đán: lớp đồ đông nhất trong năm
Tết mang vào nhà nhiều thứ nhất: cây đào (phổ biến ở miền Bắc), cây mai (phổ biến ở miền Nam), quất, mâm ngũ quả, câu đối, tranh Tết, bao lì xì, bánh chưng hoặc bánh tét đặt lên bàn thờ. Ý nghĩa chung là mong một năm đủ đầy, sum họp, may mắn.
Chọn cây Tết theo không gian, không chỉ theo ý nghĩa
Một gốc đào thế hay một chậu mai lớn đẹp, nhưng căn hộ chung cư phòng khách hai mươi mét vuông thì một cành đào cắm bình hoặc chậu quất nhỏ hợp hơn. Đo chiều cao trần và lối đi trước khi đặt cây. Cành cây không nên chìa ra lối đi ngang tầm mắt — trẻ nhỏ chạy nhảy dịp Tết rất dễ va phải.
Mâm ngũ quả
Mỗi miền có lối bày riêng: miền Bắc hay có nải chuối xanh đỡ bên dưới, bưởi hoặc phật thủ ở giữa; miền Nam ưa mãng cầu, dừa, đu đủ, xoài với cách đọc chệch thành lời chúc. Không có mâm nào đúng tuyệt đối. Điều quan trọng thực tế là trái cây tươi, rửa sạch nếu sẽ ăn, và được hạ xuống trước khi hỏng — mâm quả thâm đen trên bàn thờ sau mùng Mười không còn là lời chúc nữa.
Câu đối và tranh Tết
Câu đối đỏ, tranh Đông Hồ, chữ thư pháp là những món có thể giữ qua nhiều năm nếu cất đúng cách: cuộn tròn, không gập, bọc trong giấy không axit hoặc ống nhựa, để nơi khô ráo. Gập đôi câu đối giấy đỏ một lần là để lại vết nứt màu không thể phục hồi.
Rằm tháng Giêng và Thanh minh
Rằm tháng Giêng thường gắn với việc đi lễ chùa, cúng gia tiên. Thanh minh vào khoảng tháng Ba âm lịch là dịp tảo mộ, sửa sang mộ phần. Đồ vật của hai dịp này ít mang tính trang trí, nghiêng về đồ dùng: hoa tươi, hương, dụng cụ quét dọn, sơn sửa.
Một gợi ý thực tế: chuẩn bị riêng một túi đồ tảo mộ gồm găng tay, kéo cắt cỏ, khăn lau, túi rác, chai nước. Cả nhà biết túi ở đâu, năm nào cũng dùng lại, không phải mua mới đồ dùng một lần.
Đoan ngọ mùng Năm tháng Năm: đồ vật cho trẻ nhỏ
Tết Đoan ngọ, dân gian gọi là ngày giết sâu bọ, gắn với rượu nếp, trái cây, bánh tro. Nhiều nơi buộc chỉ ngũ sắc vào cổ tay, cổ chân trẻ nhỏ, hoặc đeo túi thơm nhỏ khâu từ vải màu.
Với đồ vật cho trẻ, an toàn đứng trước mọi ý nghĩa:
- Chỉ buộc vừa đủ lỏng, luồn được một ngón tay; kiểm tra mỗi ngày, cắt bỏ khi sợi chỉ đã bẩn hoặc trẻ bắt đầu gặm.
- Túi thơm khâu kín, không có hạt, cườm, chuông nhỏ dễ tuột ra — trẻ dưới ba tuổi có thể nuốt.
- Không để trẻ ngủ với vòng chỉ quấn nhiều vòng ở cổ.
Rằm tháng Bảy và Trung thu
Rằm tháng Bảy có hai lớp nghĩa song song: lễ Vu lan báo hiếu trong Phật giáo, với tục cài hoa hồng lên áo, và tục cúng cô hồn trong dân gian. Đồ vật của dịp này chủ yếu là đồ cúng dùng trong ngày; không có món nào cần giữ lại.
Trung thu rằm tháng Tám là dịp của trẻ con với đèn ông sao, đèn kéo quân, đầu sư tử, mâm cỗ bày bánh nướng, bánh dẻo, bưởi. Đèn ông sao khung tre dán giấy bóng kính là món có thể giữ cho năm sau nếu cất trong hộp cứng, tránh ẩm. Đèn nhựa chạy pin thì nhớ tháo pin trước khi cất — pin để trong đồ chơi suốt một năm rất dễ chảy nước làm hỏng mạch.
Cất đồ lễ sau mỗi dịp: một hệ thống đơn giản
Ngôi nhà đầy đồ lễ thường không phải vì mua quá nhiều trong một dịp, mà vì không ai quyết định món nào giữ, món nào bỏ. Cách làm gọn:
- Chia đồ thành ba nhóm ngay sau dịp: dùng một lần (hoa, quả, đồ cúng giấy), giữ lại cho năm sau (câu đối, đèn, bình cắm hoa, đế mâm), và đồ trang trí quanh năm (một bức tranh, một bình gốm).
- Mỗi dịp một hộp, dán nhãn bằng tên dịp. Hộp Tết, hộp Trung thu. Khi dịp đến chỉ việc mở hộp, khỏi đi mua lại thứ mình đã có.
- Giới hạn bằng chính chiếc hộp: hộp đầy thì món mới vào phải thay một món cũ ra.
- Đồ thờ hỏng thì xử lý tử tế theo nếp nhà — nhiều gia đình mang lên chùa nhờ gửi hoặc hoá, không vứt chung rác sinh hoạt.
Đồ vật dịp hiếu hỉ ngoài lịch lễ: mừng thọ, cưới hỏi, tân gia
Ngoài các dịp theo lịch, mỗi gia đình còn có những dịp riêng mang theo đồ vật riêng. Ba dịp phổ biến nhất:
Mừng thọ
Chữ Thọ thư pháp, tranh tùng hạc, đôi đào tiên bằng gỗ hoặc gốm là những món hay gặp. Với người cao tuổi, một món quà mừng thọ có ích thường được nhớ lâu hơn một bức tượng: chiếc ghế tựa vừa lưng, đèn đọc sách đủ sáng, khung ảnh gia đình in lớn. Nếu tặng tranh chữ, hỏi trước gia đình chỗ treo — nhà người lớn tuổi thường đã kín tường.
Cưới hỏi
Mâm quả ăn hỏi, chữ Song Hỷ, đôi nến, bộ ấm chén là đồ của ngày lễ. Sau đám cưới, nhiều đôi vợ chồng trẻ được tặng hàng loạt tượng, tranh, đồng hồ, bình hoa cùng lúc. Đừng vội bày tất cả. Chọn hai ba món hợp với nhà mới, phần còn lại cất cẩn thận kèm ghi chú ai tặng — để khi người tặng đến chơi, món quà của họ có thể được đem ra.
Tân gia
Tục lệ dọn về nhà mới mỗi vùng mỗi khác: mang bếp lửa hoặc bếp than vào trước, mang gạo, muối, nước, chổi mới. Đồ được tặng dịp tân gia thường là cây xanh, tranh, đồng hồ. Cây xanh là món dễ bị bỏ quên nhất — người tặng nên chọn loại hợp ánh sáng của căn nhà, kèm vài dòng cách tưới.
Ngân sách theo dịp: chi vào thứ dùng được nhiều năm
Một gia đình bình thường chi cho đồ lễ không nhỏ nếu cộng cả năm. Cách để khoản chi đó có giá trị lâu dài:
- Đầu tư một lần cho đồ dùng lại: một bình cắm hoa gốm tốt, một đế mâm ngũ quả, một bộ đèn thờ bền. Chúng phục vụ hàng chục dịp.
- Chi tiết kiệm cho đồ dùng một lần: hoa, quả, đồ cúng giấy mua vừa đủ, không mua theo kiểu “cho chắc”.
- Không mua lại thứ đã có: trước mỗi dịp, mở hộp đồ năm trước ra xem rồi mới đi chợ.
Bảng tổng hợp theo năm âm lịch
| Dịp | Đồ vật thường gặp | Giữ lại được | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| 23 tháng Chạp | Mũ áo ông Táo, cá chép | Không | Thả cá nơi nước sạch, bỏ túi ni lông đúng chỗ |
| Tết Nguyên đán | Đào, mai, quất, mâm ngũ quả, câu đối | Câu đối, tranh, bình, đế mâm | Cuộn tròn câu đối, không gập |
| Thanh minh | Hoa, hương, dụng cụ dọn mộ | Túi dụng cụ | Chuẩn bị túi dùng nhiều năm |
| Đoan ngọ | Chỉ ngũ sắc, túi thơm | Không | Không dùng hạt nhỏ cho trẻ dưới ba tuổi |
| Trung thu | Đèn ông sao, đèn kéo quân, mâm cỗ | Đèn khung tre, đèn nhựa | Tháo pin trước khi cất |
Một năm có đủ dịp để ngôi nhà đổi gương mặt vài lần. Đó là cái hay của vật phẩm theo mùa: chúng đến, làm đầy không khí của dịp đó, rồi được cất đi để không gian trở lại thông thoáng. Giữ được nhịp ấy, nhà vừa có lễ có Tết vừa không thành kho.
Câu hỏi thường gặp
Câu đối Tết năm cũ có nên giữ lại không?
Câu đối viết tay, tranh Tết in đẹp hoàn toàn có thể giữ dùng lại nhiều năm. Cuộn tròn, bọc giấy và để nơi khô; chỉ thay khi giấy đã bạc màu hoặc rách.
Thả cá chép ông Táo thế nào cho đúng?
Thả ở ao hồ, sông có nước sạch và lưu thông, thả nhẹ từ sát mặt nước. Túi ni lông, mũ áo giấy mang về bỏ đúng nơi thu gom, không thả hay vứt xuống nước.
Chỉ ngũ sắc Đoan ngọ buộc cho trẻ bao lâu thì tháo?
Không có thời hạn bắt buộc. Nên tháo khi chỉ đã bẩn, sờn, hoặc khi trẻ bắt đầu cắn mút; luôn buộc đủ lỏng để luồn vừa một ngón tay.
Mâm ngũ quả để trên bàn thờ bao lâu?
Tuỳ nếp nhà, nhưng nên hạ xuống khi trái cây bắt đầu héo, thâm. Quả còn tốt thì dùng, quả hỏng thì bỏ, đừng để mâm quả hư trên bàn thờ.
Đồ thờ cũ hỏng nên xử lý thế nào?
Nhiều gia đình mang lên chùa nhờ gửi hoặc hoá cùng đồ lễ. Nếu xử lý tại nhà, gói gọn gàng, tách khỏi rác sinh hoạt và làm với thái độ trân trọng.
